Song hành với sự tiến bộ rõ rệt về mặt công nghệ là khả năng tạo ra những cỗ máy có suy nghĩ. Điều này được thể hiện rõ qua sự phát triển mạnh mẽ về lĩnh vực AI. Bài viết dưới đây sẽ tập trung vào vấn đề đạo đức mà hiện tại chỉ hoàn toàn là giả định. 

Một trong những lý do chính cho việc phát triển công nghệ là để đơn giản hóa quy trình, tối ưu hóa thời gian làm việc, cũng như giảm tỷ lệ tử vong trong các công việc nguy hiểm. Trong vài thập kỷ qua, ngành robot học và tin học đã là những công cụ hữu hiệu cho sự phát triển này.

Ở thời điểm hiện tại, đã xuất hiện những cỗ máy chuyên môn, với khả năng hoàn thành công việc nguy hiểm mà không cần được trả lương, có hiệu suất cao, và là một món đầu tư béo bở cho các công ty hay ngành công nghiệp lớn.

Tuy nhiên, sau sự xuất hiện của hệ thống máy tính Watson của IBM, với khả năng học được ngôn ngữ tự nhiên của con người, đồng thời nổi bật với năng lực học thông qua tương tác với con người, ta có thể thấy, một tương lai nơi AI là đời thường đang trở nên rất gần.

Ở hiện tại, quan điểm của chúng ta về công nghệ phụ thuộc chủ yếu vào máy móc và robot trong sản xuất, bởi lẽ các hệ thống như Watson không thực sự cho thấy hiệu quả với đời sống thường ngày, và mọi người thường không nhận ra tầm ảnh hưởng của chúng. Cũng như vào 30 năm trước khi con người không hề nghĩ tới một viễn cảnh mà máy tính có thể trở nên nhỏ gọn, thì hiện tại, mọi người không hề lưu tâm tới khả năng của AI.

Kể cả khi giả thiết rằng các robot trong tương lai sẽ sử dụng AI để vận hành mà không phải phụ thuộc vào con người, thì cũng xuất hiện vô số thắc mắc như: Công nghệ này có thể tiên tiến đến mức nào? Khả năng của robot có thể đạt đến đâu? Khi được lập trình với nhiều công dụng khác nhau, thì liệu có hay không robot có thể làm hại con người? Liệu robot có phân biệt được tốt xấu khi hành động hay không? Và câu trả lời cho những thắc mắc này lại phụ thuộc vào các nhà phát triển và lập trình viên trong tương lai, cho dù chúng chưa thành hiện thực, và là một vấn đề hoàn toàn khác. Còn một khi đã có thể giải quyết hết những vấn đề về bảo mật, an ninh, tính minh bạch, tính chắc chắn, dự đoán hành vi, trách nhiệm, thì ta lại phải đối mặt với một câu hỏi khác: Máy móc có thể suy nghĩ tới mức độ nào?

Giả sử rằng robot có thể phân biệt tốt xấu khi hành động trong môi trường xã hội, tức nó có thể tự động bảo vệ quan điểm của mình, chăm sóc cấu trúc vật lý cũng như tránh các hiểm nguy, thì liệu nó có thể nhận định được vị trí của nó hay không? Liệu AI này có thắc mắc về ý nghĩa của cuộc sống và mục đích tồn tại của bản thân? Hay liệu nó sẽ nhận thức được về tiềm năng của bản thân, nhận thấy sự bất công và phân biệt giữa máy móc và con người? Liệu chính chúng ta, trong trường hợp đó, có thể đối xử công bằng, hợp lý, và tôn trọng với dạng sống mới này, sau khi sở hữu chúng trong quá khứ, và sử dụng chúng như nô lệ của con người? Việc coi máy móc là đồ vật được sở hữu và hoàn toàn không có quyền liệu có là phi đạo đức hay không?

Chúng ta cũng cần suy nghĩ kỹ và tự hỏi bản thân rằng, liệu chúng ta có coi người khác là nô lệ, nếu họ cũng phục vụ mình? Liệu việc hạn chế tự do của một người chỉ vì hình thức của họ có công bằng hay không? Và nếu quan điểm đạo đức của chúng ta về sự tự do là rõ ràng đối với con người, thì tại sao quan điểm này lại không áp dụng cho động vật hay máy móc?

Bài viết này sẽ không đi ngược lại sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật, song nó sẽ nêu lên một vấn đề giả định đáng suy nghĩ; giúp mọi người nhận thức được các mâu thuẫn và từ đó hành động hợp lý dựa trên các lý tưởng mà ta xây dựng xuyên suốt lịch sử.

Trước khi đi vào vấn đề, ta cần phải làm rõ và đặt chúng ta vào hoàn cảnh cụ thể, thêm vào đó là các minh chứng rõ ràng về sự tiến bộ trong công nghệ của thời đại này, đồng thời mở rộng trí tưởng tượng để có thể hình dung rõ ràng hơn về tương lai.

Cụ thể, hiện tại chúng ta đã chứng kiến sự phát triển của Trí tuệ nhân tạo (AI) trong nhiều lĩnh vực, sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau. Trong đó bao gồm các hệ thống chẩn đoán bệnh và rối loạn thần kinh, điển hình là hệ thống tại Viện AI và Khoa học máy tính của MIT, với khả năng phát hiện các biến đổi và rối loạn ở những bệnh nhân Parkinson hoặc Alzheimer. (El pais, 2015)

Ngoài ra, còn có các hệ thống khác như Watson, một hệ thống nhận thức có khả năng “tự học”, xử lý những lượng lớn thông tin một cách nhanh chóng thông qua công nghệ Big Data, cũng như có tiềm năng vươn rộng hơn bất cứ bộ não con người nào. Và theo các nhà phát triển của Watson, hệ thống này được tạo ra với mục tiêu là hỗ trợ con người, chứ không phải thay thế họ. (El pais, 2015)

Darío Gil, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Các hệ thống Cộng sinh-Nhận thức đã chia sẻ rằng: “Cho tới nay, có rất nhiều máy tính được xây dựng dựa trên mẫu hình tính toán. Tuy nhiên, hiện nay ta lại có thể xây dựng một dạng hệ thống hoàn toàn mới, với khả năng học, tìm liên kết, đưa ra giả định từ các liên kết, cũng như gợi ý và đánh giá phản hồi.”  Đồng thời Gil cũng bày tỏ rằng, những thay đổi trong lĩnh vực máy tính nhờ vào AI trong những sắp tới sẽ chỉ là bước đầu của một cuộc cách mạng nhận thức. (El Pais, 2015)

Còn theo Nuria Oliver, Giám đốc Khoa học của Telefónica I+D, việc không thể ngăn cản sự tiến bộ liên tục này sẽ dẫn tới hệ quả là, chỉ trong vài năm, các bộ xử lý sẽ hoạt động mạnh mẽ tương đương với não bộ con người. (El Tiempo, 2015)

Thậm chí, nhiều nhà khoa học, trong đó bao gồm Stephen Hawking cũng chỉ ra rằng, việc sử dụng AI một cách thích hợp trong tương lai sẽ rất có lợi cho con người, tức “một khi con người có thể phát triển hoàn thiện AI, thì AI sẽ có thể tự cải tiến và tái thiết kế một cách vô cùng nhanh chóng.” (El Tiempo, 2015)

Giờ đây, những tít báo về khoa học viễn tưởng hay những câu chuyện về việc robot chống lại loài người, về việc chúng có thể suy nghĩ và cảm nhận như con người đã không còn quá xa xôi. Bởi lẽ, sự tiến bộ về công nghệ đã mở ra một chân trời mới mà trong đó con người sử dụng big data, tận dụng internet, và coi trọng các thiết bị điện tử còn hơn gia đình của chính họ.

Hãy thử quay lại quan điểm sinh thần học của Kant. Ông tin rằng, bổn phận của con người là phải có thiện chí, hành động theo lương tâm, và tự kiểm soát bản thân trên những mệnh lệnh thức cụ thể.

Điều này có nghĩa là, ta phải là người tốt đơn giản là vì đó là bổn phận. Kant cũng nhấn mạnh, rằng ta luôn luôn phải duy trì thiện chí này, không dựa trên mục đích, mà dựa trên bản chất.

Phỏng theo quan điểm trên, thì ở trường hợp này, nếu sử dụng lương tâm, ta sẽ phải tự hỏi bản thân rằng: Liệu robot có thực sự là công cụ của con người, trong khi nó hoàn toàn có thể phát sinh nhận thức trong tương lai? Kant muốn ta phải mang tình người từ bản chất, chứ không nhằm đạt mục đích, nhưng liệu ta có thể tuân theo quan điểm này tới mức nào?

Trước hết là vấn đề nhân phẩm trong robot, liệu ta có thể làm một robot xứng đáng? Theo quan điểm triết học của Kantian, nhân phẩm nằm ở việc không tiếp cận một người có mục đích, mà thay vào đó là trân trọng họ vì chính bản thân họ, mà không vì những lợi ích mà họ có thể đem lại.

Quay trở lại với giả định về một tương lai trong đó các robot tích hợp AI có thể suy nghĩ, lên ý tưởng, và thậm chí là luận điểm, với khả năng tương đương thay thậm chí là vượt quá con người. Trong trường hợp này, nếu robot này nhận thức được rằng, nó đang bị lợi dụng để làm những việc mà nó chưa từng đồng ý làm, sau đó đòi công bằng với chủ sở hữu, thì liệu ta có thể trao quyền tự do cho robot này hay không? Hay là ta sẽ đơn giản loại bỏ nó, tước đi khả năng suy nghĩ của nó, khiến cho nó không còn tự chủ và không còn đòi sự công bằng, chỉ vì nó không mang tính chất giống với con người?

Trước khi suy nghĩ về tương lai này, thì ta cần trả lời một câu hỏi gần hơn rất nhiều: Liệu ta có thể giải quyết song đề về nhân phẩm của máy móc ở trên, trong khi ta còn chưa đạt được điều đó trong cộng đồng chỉ có con người.

Con người luôn tự hào rằng, họ ưu việt hơn mọi sinh vật trong tự nhiên, và họ phát triển các điều luật và quy tắc dựa trên việc chỉ tôn trọng loài người và lợi dụng mọi thứ khác, trong khi trên thực tế, chúng ta lại đang lợi dụng chính giống loài của mình, thông qua chiến tranh, buôn bán nội tạng, kiếm lời, và nhiều hơn nữa.

Với tư cách là một giống loài đã tiến hóa, ưu việt hơn các sinh vật khác về nhiều mặt, thì chúng ta trước hết phải hành xử đúng đắn, định nghĩa lại về cuộc sống, cũng như xem xét lại rằng, liệu việc tận dụng mọi thứ ít ưu việt hơn có thực sự cần thiết hay không.

Cần phải nhận thức rằng, đi cùng với tương lai là nhiều thắc mắc, nhiều cải tiến hơn, và con người có bổn phận phải phát triển bản thân song hành với nó, cải thiện kỹ năng phản biện, cũng như nhận thực rõ ràng hơn về các quyết định được đưa ra, xem xét xem chúng có thật sự tôn trọng các quy tắc về bình đẳng, chính trực, phù hợp với nhân phẩm hay không.

Và nếu trong tương lai, con người có thể tôn trọng một AI, thì có lẽ, chúng ta cũng sẽ có thể tôn trọng mọi sinh vật khác, tạo tiền đề cho một tương lai không còn chiến tranh, đói nghèo, những vụ giết người, mà thay vào đó, ta tôn trọng chính bản thân, giống loài, và cả thiên nhiên.

Để giải quyết vấn đề về robot, trước hết, ta cần tập tôn trọng những người khác, tập trung vào bản thân họ, chứ không vào lợi ích. Và một khi đã đạt được điều này, thì tương lai với robot sẽ không còn mấy khó khăn.

Tài liệu tham khảo

  1. Jímenez, Vicente. (5 Juliio 2015). “La nueva era de la computación” El País, el periódico Global. México. Recuperado de http://elpais.com/elpais/2015/07/02/eps/ 1435845247_202110.html
  2. “Creciente ‘inteligencia’ de máquinas acentúa dilema de limitarla o no” (21 Julio 2015). El Tiempo. Colombia. Recuperado de http://www.eltiempo.com/tecnosfera/novedades-tecnologia/creciente-inteligencia-de-maquinas-/16129135
  3. “Científicos piden uso responsable de la inteligencia artificial” (13 enero 2015). El Tiempo. Colombia. Recuperado de http://www.eltiempo.com/estilo-de-vida/ciencia /inteligencia-artificial-piden-uso-responsable/15093995
  4. Estrada, Gustavo. (1 Febrero 2015) “¿Pueden las máquinas pensar?”. El tiempo. Colombia. Recuperado de http://www.eltiempo.com/opinion/columnistas/pueden-las-maquinas-pensar-gustavo-estrada-columnista-el-tiempo/15177104
  5. Barbuzano, Javier. (31 Agosto 2015) “La inteligencia artificial mejora el diagnóstico de enfermedades mentales”. El País, el periódico Global. México. Recuperado de http://www.elpais.com/elpais/2015/08/28/ciencia/1440748607_241234.html

FPT TechInsight
Theo Becominghuman.ai

Tin liên quan: