Những khủng hoảng toàn cầu mới đây đã thức tỉnh rất nhiều doanh nghiệp, thay đổi môi trường kinh doanh và biến động sự cạnh tranh trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Nếu đủ nhạy bén, doanh nghiệp có thể “biến nguy thành cơ”.

Đại dịch SARS năm 2003 được coi là “cú hích” cho các sàn thương mại điện tử lớn như Alibaba và JD.com, trong khi American Express và Starbucks lại đột phá trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu những năm 2008-2009 nhờ vào mô hình hoạt động số, giúp các doanh nghiệp này phát triển nhanh chóng và tăng lợi ích cổ đông.

COVID-19 cũng rất có thể là một bệ phóng tương tự, giúp đẩy nhanh một số xu hướng tiềm ẩn từ trước đại dịch, và sẽ tiếp tục phát triển ở các doanh nghiệp trong quá trình hồi phục. Cụ thể, thay vì tập trung vào sản xuất và lựa chọn nguồn cung có chi phí thấp, một số doanh nghiệp có thể sẽ chuyển sang tinh giản các chuỗi giá trị. Người dùng thì chuyển sang mua sắm sản phẩm và dịch vụ online, đặc biệt là làm việc từ xa.

Để có thể nhanh chóng thích ứng với những xu thế này, ứng dụng công nghệ Trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ vô cùng hữu ích cho doanh nghiệp. Cụ thể, đã có những robot tiên tiến nhận diện đồ vật và xử lý các công việc con người, hỗ trợ tăng năng suất hoạt động của các nhà máy 24/7, ở nhiều địa điểm hơn với chi phí thấp hơn.

Các nền tảng AI cũng giúp doanh nghiệp có thể dễ dàng mô phỏng môi trường làm việc cũng như sở hữu bộ máy lao động theo nhu cầu. Thông qua công nghệ Machine Learning và phân tích dữ liệu tiên tiến, AI sẽ giúp doanh nghiệp phát hiện các xu thế tiêu dùng mới, mạng lại những sản phẩm được “cá nhân hóa” cho khách hàng qua Internet. Những ứng dụng thành công nhất sẽ phối hợp nhuần nhuyễn giữa AI với sự đánh giá và kinh nghiệm của con người.

Các công ty đi đầu trong việc tận dụng các xu thế này sẽ tiếp tục phát triển trong thế giới “hậu” COVID-19. Lịch sử chính là minh chứng rõ nhất: Theo một nghiên cứu của Boston Consulting Group, có tới 14% doanh nghiệp vừa tăng doanh số, vừa tăng tỉ suất lợi nhuận trong 4 cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu trước đây. (Biểu đồ 1). Tuy nhiên, đa số những doanh nghiệp hiện tại lại chỉ vừa mới, hay thậm chí là chưa bắt đầu hành trình.

Tuy rằng một số doanh nghiệp đã triển khai những ứng dụng AI có lợi trong bối cảnh khủng hoảng, thử thách thật sự lại nằm ở việc mở rộng các ứng dụng này. Nếu thành công, các doanh nghiệp này sẽ định vị được chính xác sự bất ổn trong cung – cầu, tự điều chỉnh khi xảy ra vấn đề trong vận hành và chuỗi cung ứng, phân bổ lao động và thích ứng với những thay đổi lớn trong niềm tin và mối ưu tiên của người tiêu dùng.

Những doanh nghiệp đã quen với công nghệ số sẽ có lợi thế cạnh tranh hơn. Để bắt kịp, các doanh nghiệp khác sẽ phải hành động nhanh chóng để nâng cao năng lực, kỹ năng, và phương pháp làm việc cần thiết cho việc khởi đầu hành trình AI.

Trí tuệ nhân tạo là công nghệ thiết yếu trong thế giới hậu khủng khoảng

Nhiều công ty vốn đã giàu kinh nghiệm về các ứng dụng số như tự động hóa và công nghệ phân tích dữ liệu cơ bản. Tuy nhiên, AI, với khả năng giải quyết vấn đề và tác vụ mà trước đây chỉ con người mới có thể làm được, thì lại rộng hơn nhiều so với những kinh nghiệm. Các công cụ AI có thể phân tích những khối lượng dữ liệu khổng lồ, tổng hợp được từ đó các xu thế tiềm ẩn, giúp các hệ thống máy tính đưa ra được những quyết định phức tạp, dự đoán được hành vi con người và nhận diện được nhiều đối tượng, trong đó bao gồm hình ảnh và giọng nói. Ngoài ra, các hệ thống AI còn có thể liên tục học tập và thích ứng để trở nên thông minh hơn.

Những khả năng này là vô giá, nhất là trong bối cảnh các doanh nghiệp đang phải đối diện và thích nghi với hiện thực khủng hoảng và những hậu quả sau đó. (Biểu đồ 2).

Hiện thức mới sẽ tác động mạnh mẽ lên chi phí, doanh thu, và các mô hình hoạt động của doanh nghiệp. Bài viết này sẽ đánh giá những biến chuyển trong bức tranh kinh doanh toàn cầu ở 3 khía cạnh khác nhau, bao gồm: Sự dư thừa chuỗi giá trị, sự thay đổi trong xu thế tiêu dùng và những phương thức làm việc từ xa, cũng như vai trò mà AI có thể đảm nhận trong việc hỗ trợ doanh nghiệp phát triển và tận dụng lợi thế cạnh tranh giữa bối cảnh hậu đại dịch.

1. Sự dư thừa chuỗi giá trị

Cách đây không lâu, việc tối ưu hóa chi phí và thời gian dường như là bất khả thi trong thiết kế manufacturing footprint toàn cầu, chuỗi cung ứng và hệ thống hỗ trợ logistic. Trước đây, để thực hiện mục tiêu này, doanh nghiệp thường tập trung sản xuất tại các nhà máy công suốt lớn ở các quốc gia có chi phí thấp, coi hàng tồn kho và dư thừa là vô giá trị. Tuy nhiên, sự gia tăng của chủ nghĩa kinh tế dân tộc và các rào cản thương mại (hai khía cạnh trong bối cảnh “toàn cầu hóa mới”) đã khiến doanh nghiệp phải suy nghĩ lại về các chiến lược chuỗi cung ứng của mình, cũng như tìm hiểu thêm về những lợi ích của hàng dư thừa. Đại dịch COVID-19 đã gây ảnh hưởng tới các chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến các công ty phải chú trọng hơn vào đảm bảo hàng hóa dư thừa để giảm nguy cơ, cũng như sinh tồn trước các khủng hoảng toàn cầu tiếp theo.

Trí tuệ nhân tạo vừa giúp các công ty trở nên linh hoạt hơn trong sản xuất và chuỗi cung ứng, vừa có thể giảm tối đa chi phí và thiệt hại. AI giúp các nhà sản xuất tối ưu hóa chi phí trong từng nhà máy thông qua năng lực dự đoán bảo trì và lập kế hoạch, đồng thời giúp họ vận hành các cơ sở nhỏ, hiệu quả, gần với người tiêu dùng hơn, thay vì chỉ tập trung vào một số cơ sở sản xuất lớn tại các quốc gia với nhân công giá rẻ, thông qua sử dụng các công nghệ sản xuất tiên tiến, không yêu cầu nhiều nhân lực, ví dụ như in 3D và robot tự động.

Tiềm năng của AI cũng được thể hiện tại một hãng sản xuất giày hàng đầu: AI vừa giúp hãng mở rộng quy mô, vừa giúp giảm các chi phí phát sinh. Hiện nay công ty này đã có thể sản xuất giày nhanh gấp 20 lần so với trước đây, thông qua sử dụng các robot với năng lực nhận diện, phân loại và sắp xếp các chất liệu khác nhau – những công việc mà trước đây vốn thuộc về con người. Ngoài ra, các nhà máy trong tương lai cũng sẽ có khả năng làm việc xuyên suốt, không còn phải đóng cửa khi xảy ra khủng hoảng hay tồn tại nguy cơ gây ảnh hưởng tới sức khỏe công nhân.

2. Sự thay đổi trong xu thế tiêu dùng

Đại dịch COVID-19 thay đổi hành vi của người tiêu dùng trên toàn thế giới, gây ảnh hưởng tới doanh thu của nhiều doanh nghiệp khi mọi người chuyển sang mua sắm online và ăn uống tại nhà.

Amazon nhanh chóng tăng tốc độ và năng lực hoàn thành đơn hàng, nhiều tiệm tạp hóa online tại Trung Quốc thì xuất hiệu nhiều đơn hàng rau quả tươi sống hơn. Phim ảnh được phát hành trên các dịch vụ phát sóng thay vì ngoài rạp, còn những công ty thể hình như Peloton và Hydrow thì triển khai các dịch vụ thể hình tại nhà. Ngoài ra, sau thời gian dài cách ly, kết hợp với sự lo lắng về suy thoái kinh tế, nhiều người tiêu dùng đã cắt giảm chi tiêu cho các mặt hàng xa xỉ phẩm, thay vào đó là dành tiền cho những mặt hàng thiết yếu hơn.

Để hồi phục hậu khủng hoảng, nhiều doanh nghiệp đã nghĩ tới việc triển khai các giải pháp AI nhằm kích thích lại đà tăng trưởng. Với khả năng phân tích dữ liệu từ nhiều nguồn, AI hiện có tiềm năng mạnh mẽ trong công tác phát hiện các xu thế mới, cũng như những thay đổi trong sở thích tiêu dùng. Thậm chí, ở ngành công nghiệp thời trang – vốn luôn tập trung vào con người, một số doanh nghiệp cũng đang sử dụng AI để nâng cao năng lực kinh doanh thông minh, nhằm khuếch đại các tín hiệu yếu và nhanh chóng phát hiện xu thế, ví dụ như: màu nào sẽ trở thành mốt trong mùa tiếp theo?

Ngoài ra, AI cũng giúp các doanh nghiệp cá nhân hóa sản phẩm của họ, giúp tăng tương tác với khách hàng và kích thích doanh số. Một ví dụ cho điều này là nền tảng Deep Brew của Starbucks, với khả năng đưa ra các gợi ý đồ uống dựa theo thời tiết, giờ trong ngày, lịch sử mua đồ uống và khẩu vị của khách hàng.

AI cũng có thể cải thiện tiến trình lên ý tưởng trong sáng tạo các sản phẩm mới, cũng như đẩy nhanh thời gian nghiên cứu và phát triển sản phẩm cho các lĩnh vực như y dược. Ngoài ra, các nhà sản xuất của những‘mặt hàng tiêu dùng nhanh cũng đang tận dụng “mỏ vàng dữ liệu” của người tiêu dùng trên nền tảng phân tích TMIC của Alibaba, nhằm phát triển các mặt hàng phù hợp cho khách hàng Trung Quốc (ví dụ như kẹo Snicker vị ớt), cũng như theo dõi hiệu quả bán hàng của các sản phẩm mới. Cuối cùng, AI cho ra đời các thiết kế tự động hóa (generative design) với khả năng tự động tìm ra các thiết kế tối ưu nhất từ một tập các yêu cầu hệ thống, qua đó thiết kế được mọi sản phẩm, từ tòa nhà, nội thất, tới trang thiết bị máy bay.

3. Những phương thức làm việc từ xa

Đối với một số nghề nghiệp, làm việc từ xa chỉ là tạm thời. Tuy nhiên, nhiều công việc khác sẽ vẫn tiếp tục duy trì phương thức làm việc này, do người lao động không còn tốn thời gian di chuyển đến văn phòng nhưng vẫn đảm bảo được hiệu quả công việc. Ngoài ra, tính linh hoạt trong phương thức làm việc này cũng như các mô hình nhân lực theo yêu cầu rất phù hợp với thế hệ làm việc “freelance” mới, đặc biệt là khi thế hệ này đang ngày một nhân rộng hơn.

Các công ty cũng cần tận dụng những phương thức mới mẻ giúp vận dụng nguồn nhân lực này để giảm thiểu nguy cơ ngừng hoạt động khi xảy ra các vấn đề khủng hoảng, cũng như để duy trì lợi thế cạnh tranh. Tuy rằng AI không thể giải quyết mọi vấn đề phát sinh trong ứng dụng các phương thức làm việc mới, nó cũng đóng vai trò tương đối quan trọng.

Trước hết, các công ty mạnh về AI có lợi thế rõ rệt trong điều kiện làm từ xa, bởi lẽ những công ty này thường có tính đơn thể và linh hoạt – những yếu tố cần để thành công trong lĩnh vực phần mềm. AI cũng đồng thời giúp các sàn thương mại điện tử có được nguồn lao động chất lượng cao theo nhu cầu. Cụ thể, Upwork – một nền tảng AI hiện đang giúp kết nối các chuyên gia freelance với doanh nghiệp, còn Kaggle của Google lại hỗ trợ cộng đồng khoa học dữ liệu và chuyên gia Machine Learning có thể hợp tác và giải quyết các thử thách liên quan tới dữ liệu trên mạng.

Các công cụ AI cũng giúp doanh nghiệp sử dụng công nghệ phân tích dự đoán hiệu quả hơn, giúp ước tính được mức doanh thu cũng như các vấn đề vận hành khác như nhu cầu lao động và sự thiếu hụt nguồn cung.

AI là tâm điểm của các mô hình kinh doanh và vận hành

Khủng hoảng COVID-19 đang và sẽ tiếp tục tạo tiền đề cho các doanh nghiệp thay đổi mô hình kinh doanh sao cho phù hợp với “bình thường mới”, và các doanh nghiệp thành công sẽ chuyển mình thông qua việc đặt AI làm trọng tâm của tổ chức.

Cụ thể, AI hiện đã là tâm điểm của nhiều nền tảng gọi xe, thông qua việc xác định lộ trình tốt nhất, kết nối tài xế, hay thậm chí là phát hiện lừa đảo. Thậm chí, một số doanh nghiệp lâu đời trong các lĩnh vực như bán lẻ và tài chính tiêu dùng cũng đang dần chuyển đổi, nhằm chuẩn bị cho một tương lai trên nền tảng AI.

Sự chuyển đổi này yêu cầu doanh nghiệp phải lấy AI làm trọng yếu trong mô hình kinh doanh đặc trưng của mình, đồng thời xác định được cách tạo giá trị. Dữ liệu phải làm nền tảng cho mọi khía cạnh của mô hình vận hành, đưa ra các nhận xét phản biện cho nhiều tác vụ, trong khi vẫn phù hợp với các tổ chức nhỏ. Trong sách Competing in the Age of AI (Tạm dịch: Cạnh tranh giữa kỷ nguyên AI), Marco Iansiti và Karim Lakhani đã kêu gọi các doanh nghiệp xây dựng “nhà máy AI”, mà theo họ mô tả, là một “cơ chế ra quyết định có thể quy mô hóa, giúp vận hành mô hình hoạt động số cho các doanh nghiệp của thế kỷ 21.”

Các doanh nghiệp cũng cần ứng dụng AI trên quy mô lớn để thực sự thấy được giá trị của dữ liệu. Doanh nghiệp cũng cần bổ sung cho hạ tầng IT, thay thế các nền tảng ERP (hoạch định tài nguyên doanh nghiệp) truyền thống – thường sử dụng các module với giao diện kém hiệu quả, thành các trung tâm quản lý dữ liệu với khả năng tổng hợp và cung cấp dữ liệu xuyên suốt toàn bộ tổ chức. Để chuyển đổi thành công, các doanh nghiệp phải thật tập trung vào việc quản lý những thay đổi này. Theo một nghiên cứu kết hợp của BCG và MIT, một quy luật nên tuân thủ là: Trong đầu tư AI, hãy phân bổ 10% vào thuật toán, 20% vào công nghệ, và 70% vào việc chuyển đổi các quy trình kinh doanh.

5 nguyên tắc để xây dựng một doanh nghiệp AI dựa trên con người

Chúng tôi tin rằng, một mô hình vận hành lấy AI làm trọng cần phải tích hợp được sự đánh giá của con người và bản chất của trải nghiệm. Sau đây là 5 nguyên tắc giúp xây dựng được một mô hình vận hành kết hợp con người và AI.

1. Thuyết phục lãnh đạo bằng cách chỉ ra nguyên nhân cần thay đổi

Để chuyển đổi thành công, doanh nghiệp cần có sự cam kết và đồng thuận mạnh mẽ của bộ máy lãnh đạo, và một trong số những phương pháp hiệu quả nhất để thuyết phục CEO/hội đồng là chỉ ra sự chênh lệch giữa doanh thu từ AI của doanh nghiệp với các đối thủ khác. Hãy thực hiện một phép thử cơ bản: Hỏi CEO hoặc thành viên hội đồng rằng họ có thể chi ít nhất hai quy trình chiến lược mà AI có thể thay đổi – ví dụ như tăng doanh thu 100 triệu USD. Sau đó, hãy hỏi họ rằng liệu doanh nghiệp đã thực sự cải tiến được hai quy trình này hay chưa. Nếu CEO/hội đồng không thể trả lời có cho cả hai câu hỏi, thì điều này có nghĩa là, doanh nghiệp chưa ứng dụng AI đúng cách và cần phải chuyển đổi mạnh mẽ.

2. Cải cách tổ chức, lấy AI làm tâm

Một khi bộ máy lãnh đạo đã bị thuyết phục, ta cần phải trả lời một câu hỏi quan trọng khác: Làm sao để doanh nghiêp AI mới có thể cung cấp đồng giá trị, hoặc giá trị tốt hơn cho khách hàng? Trả lời câu hỏi này, ta sẽ tránh được sự đánh đổi thường gặp giữa quy mô và chi phí biên. Mọi thứ cần phải dựa trên con người phối hợp với AI – miễn là AI đang đem lại giá trị. Giám đốc chiến lược của Alibaba cũng đã từng nói: “Doanh nghiệp của bạn cần phải sử dụng công nghệ xử lý dữ liệu trên thời gian thực để đưa ra càng nhiều quyết định vận hành càng tốt.”

3. Chuyển đổi thành một công ty AI dựa trên con người

Cần lấy AI là trung tâm, đồng thời tránh quan điểm “không cần tới con người”. Thay vào đó, vai trò của con người cần được cải thiện, nhằm đảm bảo rằng ta luôn kiểm soát được AI. Bởi lẽ, kể cả các thuật toán và ứng dụng tự động nhất cũng cần tới con người để có được những chuyên môn cần thiết, cũng như loại bỏ các đánh giá xấu và thiên vị. Hãy lấy ví dụ một trang web bán tạp hóa online giữa đại dịch COVID-19 với lượt dùng tăng gấp 4 lần. AI sẽ có thể nhầm lẫn sự gia tăng đột ngột này thành một vụ tấn công DOS (denial-of-service attack), chính vì vậy cần tới con người để xử lý sai phạm này.

AI cũng cần được tăng cường theo trí tưởng tượng và khả năng phân tích của con người. Các doanh nghiệp cũng cần phân bổ nhân viên cho các tác vụ đem lại nhiều giá trị nhất như thiết kế thuật toán, thay đổi quy trình để tích hợp được con người với AI, theo dõi chiến thuật đầu ra và đầu vào của AI, cũng như đưa ra các quyết định cân nhắc tới những hệ quả thứ cấp. Dự đoán trong ngành công nghiệp thời trang chính là ứng dụng rõ nhất của việc AI phối hợp với con người. Cụ thể, AI có thể giảm 25% sai lầm trong việc dự đoán, tuy nhiên, không phải xu hướng thời trang nào cũng có thể được dự đoán dựa trên các dữ liệu trong quá khứ. Thực tế thử nghiệm cũng đã cho thấy rằng: Ở lĩnh vực này, AI kết hợp với con người có thể giảm tới 50% dự đoán sai về xu thế thời trang

4. Kìm hãm hoặc loại bỏ các quy trình kế thừa

Trong quá trình cải tổ lại công ty để tích hợp AI, việc tái thiết các quy trình, công nghệ, và cấu trúc tổ chức kế thừa từ đỉnh tới đáy là rất quan trọng. Quan điểm: Ta có thể cải thiện các luồng công việc có sẵn và các nền tảng ERP cũ với AI là sai lầm, bởi lẽ, để thực sự tận dụng được AI, công nghệ này cần được ứng dụng một cách nhất quán, trên toàn thể quy mô doanh nghiệp. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, một số bộ phận không cần thiết sẽ bị loại bỏ trong quá trình tái thiết cấu trúc tổ chức, ta không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn cấu trúc này. Thay vào đó, ta có thể giữ lại một số ứng dụng và hạ tầng với giao diện mạnh, kết nối được với các hạ tầng dữ liệu trung tâm. Tuy nhiên, ta cũng cần đánh giá lại những đặc điểm này, đồng thời duy trì sự khách quan, không để ý muốn giữ lại các quy trình cũ ảnh hưởng tới quyết định chuyển đổi.

5. Chuẩn bị sẵn sàng cho chuyển đổi ngay từ bây giờ

Các hệ thống AI yêu cầu doanh nghiệp phải sở hữu quan điểm và năng lực hoàn toàn mới, do vậy, nhân viên doanh nghiệp cần phải sẵn sàng tiếp nhận chuyển đổi. Doanh nghiệp cần cung cấp các cơ hội học tập cho nhân viên trong quá trình làm việc, sao cho nhân viên ít nhất phải hiểu được AI có thể và không thể làm gì, đồng thời chấp nhận được công nghệ mới này.

Một khảo sát của BCG đã chỉ ra rằng, đa số doanh nghiệp trong bối cảnh đại dịch COVID-19 vẫn còn tập trung vào các biện pháp phản ứng. Trong khi đó, đây lại là thời điểm hoàn hảo để thực hiện những thành động táo bạo và chuyển mình. Các doanh nghiệp đã ứng dụng AI cần phải lập tức đẩy mạnh để đạt ảnh hưởng tối đa trong ngắn hạn. Không nên chần chừ bởi lẽ AI trên quy mô lớn sẽ có thể giúp doanh nghiệp vượt qua khủng hoảng này.

Đối với các doanh nghiệp đã hiểu rõ về AI, đặt AI làm trọng từ trước, thì có thể coi đây là một cơ hội để xem xét lại các chiến lược, nhận thức về sự thay đổi trong sự hình thành giá trị và hiểu được mình nên chuẩn bị gì cho bối cảnh hậu khủng hoảng. Các doanh nghiệp cần bắt đầu chuẩn bị và huấn luyện nhân lực, đảm bảo lòng trung thành, sự hào hứng, cũng như các giá trị lâu dài cho kỷ nguyên AI sắp tới.

Đừng quên chỉ còn 10 ngày để tham gia cuộc thi cuộc thi FPT Tech Sharing với chủ đề #1: “Pitching AI for business”. Với chủ đề này, các tác giả có thể chia sẻ những kiến thức về Trí tuệ nhân tạo, những bài toán khoa học về Trí tuệ nhân tạo đã và đang được nghiên cứu, ứng dụng thành công trong hoạt động của doanh nghiệp; giúp tối ưu năng suất, tiết kiệm chi phí, tạo đột phá và gia tăng năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

  • FPT Tech Sharing #1: Pitching AI for business
  • Thời hạn nhận bài: đến hết ngày 25/09/202
  • Thông tin chi tiết xem tại đây 

Theo BCG

Tin liên quan: