Song hành với sự phát triển của công nghệ là một nghịch lý: Càng kết nối nhiều hơn trên mạng, ta lại càng cảm thấy tách biệt với thế giới.

Giả sử, hôm qua bạn đã giao thiệp với rất nhiều người: Có tới hơn 200 bạn bè trên Facebook chúc mừng sinh nhật bạn, hàng trăm người đã chia sẻ video chú mèo của bạn, và hàng chục lời khen về bạn trông ngầu như thế nào trên bài đăng Instagram mới nhất. Vậy nhưng, vào cuối ngày, bạn vẫn cảm thấy như mình đang rất cô đơn.

Cảm giác cô đơn giữa trăm ngàn kết nối nghe có vẻ như một nghịch lý. Tuy nhiên, sự thật đã chứng minh rằng: Các kết nối ảo có thể làm gia tăng cảm giác cô đơn.

Các công nghệ liên quan tới Internet làm rất tốt việc tạo ra ảo giác về sự kết nối,” Tiến sỹ Elias Aboujaoude, một nhà tâm thần học tại Đại học Stanford, với nhiều công trình về mối liên hệ giữa công nghệ và tâm lý học đã chia sẻ. Theo ông, con người đang dành quá nhiều thời gian và năng lượng cho mạng xã hội, thay vì xây dựng các mối quan hệ chân thật, có ích và gần gũi hơn.

Cô đơn là một cảm giác mà hầu như ai cũng từng trải qua, và con người đã cảm thấy cô đơn từ trước khi chúng ta có thể so sánh số lượng người theo dõi trên các tài khoản mạng xã hội. Tuy nhiên, giờ đây, một số nghiên cứu lại cho thấy rằng, nó đang ảnh hưởng tới nhiều người hơn, thậm chí có thể trở thành một “đại dịch”. Và rất nhiều nhà khoa học đang cố tìm kiếm một liều thuốc cho “căn bệnh” này.

Dù vậy, cô đơn không chỉ bắt nguồn từ công nghệ, nó còn xuất phát từ tinh thần, tâm lý, và cả các sự kiện làm ta xa cách với mọi người như việc thay đổi nơi ở hay công việc, li dị, hay mất đi người thân. Ngoài ra, ta cũng không thể khẳng định chắc chắn rằng, ta đang cô đơn hơn do công nghệ, hay ta sử dụng công nghệ vì ta cảm thấy cô đơn.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia lại cho rằng, tương tác của chúng ta với công nghệ dù sao cũng vẫn ảnh hưởng tới sự cô đơn. Điều này không chỉ hạn chế ở “ảo giác cô đơn” mà còn bởi rất nhiều yếu tố tương tác khác có thể đã tác động lên sức chịu đựng của con người trước sự đơn độc, bao gồm số lượng, tốc độ, và cả tần suất kết nối của mỗi người.

Văn hóa con người đã đặt nặng áp lực rằng, ta phải có nhiều mối quan hệ thì mới được coi là thành công.” ­- Giáo sư lịch sử kiêm nhà văn Susan Matt.

Văn hóa con người đã đặt nặng áp lực rằng, ta phải có nhiều mối quan hệ thì mới được coi là thành công,” Susan Matt, một giáo sư lịch sử tại Đại học Bang Weber, Ogden, Utah, với chuyên môn về lịch sử cảm xúc đã chia sẻ. Bà cũng nói: “Những kỳ vọng này lại càng làm con người sợ hãi sự đơn độc hơn.”

Matt và Luke Fernandez, một giáo sư khác tại Đại học Bang Weber, Ogden, Utah, đã viết về mối liên hệ giữa cảm xúc và công nghệ trong cuốn sách của hai người vào năm 2019 – cuốn sách “Bored, Lonely, Angry, Stupid: Changing Feelings about Technology, from the Telegraph to Twitter” (Tạm dịch: Chán chường, Cô đơn, Giận dữ, Ngu ngốc: Những cảm xúc thay đổi về Công nghệ, từ Điện báo tới Mạng Xã hội). Cụ thể, khi tham khảo các lá thư, nhật ký, và sổ ghi chép của quá khứ, họ đã phát hiện rằng: Dù tổ tiên của chúng ta cũng cảm thấy cô đơn, họ lại không có kỳ vọng quá cao về số lượng mối quan hệ cần có.

Cũng đã có rất nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, mạng xã hội có thể dẫn tới các cảm giác suy sụp, thiếu thốn và cô độc, bởi nó làm cho con người liên tục so sánh cuộc sống của họ với các phiên bản dường-như-hoàn-hảo của mọi người xung quanh.

Khi được phỏng vấn, rất nhiều người đã chia sẻ với Matt và Fernandez rằng, họ đang mắc phải hội chứng FOMO (Fear Of Missing Out), tức cảm thấy sợ hãi khi chứng kiến người khác vui vẻ và đầy đủ hơn mình. Chia sẻ về hiện tượng này, Matt bình luận: “Mạng xã hội làm rõ hơn các mối lo của con người, làm cho họ cảm thấy mình đã bị cô lập khỏi một thứ gì đó, đem lại cảm giác bị thờ ơ và bỏ rơi.”

Ngành công nghiệp dựa trên sự cô đơn

Đại dịch COVID-19 gần đây đã làm rõ khả năng kết nối tuyệt vời của công nghệ: nó có thể xóa nhòa khoảng cách địa lý, mở rộng các cộng đồng, và đem lại những trải nghiệm mới, thay thế các hạn chế trước đây. Tuy nhiên, những lợi ích này không phải là không có mặt trái. Công nghệ có thể làm ta xao lãng với những gì đang diễn ra, khiến tâm lý của chúng ta chỉ tập trung được vào những điều này mà lãng quên đi các mối quan hệ ngoài đời thật.

Kết nối trên mạng vô cùng nhanh chóng và dễ dàng. Tuy nhiên, chúng không phải là không có mặt trái. Ảnh: Angela Lang/CNET.

Theo nhiều nghiên cứu, sự cô đơn cũng có thể dẫn tới các bệnh lý khác, như bệnh tim, tiểu đường, chứng mất trí (dementia), và suy giảm hệ miễn dịch. Cô đơn cũng là một nhân tố chính dẫn tới khả năng chết sớm.

Theo một khảo sát năm 2018 của công ty dịch vụ y tế Cigna, có tới hơn một nửa số người dân Mỹ thường xuyên, hoặc đôi lúc cảm thấy cô độc hoặc bị bỏ rơi. Khảo sát này đã đánh giá 20.000 đối tượng trên 18 tuổi, sử dụng Thang đo Sự cô đơn UCLA – một bảng kháo sát gồm 20 câu hỏi để đánh giá mức độ cô đơn và tách biệt xã hội của mỗi đối tượng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, các kết quả nói trên không nhất thiết là bắt nguồn từ việc sử dụng mạng xã hội.

Con người luôn tìm cách để không còn cảm thấy cô đơn,” nhà báo kiêm nhà văn Norman Cousins đã viết. Chúng ta luôn là những sinh vật cộng đồng, các nhà nhân chủng học cũng đã khẳng định rằng, tương tác xã hội có liên quan mật thiết tới tiến trình tiến hóa của loài người. Chính nỗi sợ cô đơn này đã làm các công nghệ kết nối trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.

“Nếu cô đơn là một đại dịch, thì chắc chắn nó sẽ kéo theo nhiều nhu cầu mà tư bản có thể khai thác” –  giáo sư, khoa học máy tính kiêm nhà văn Luke Fernandez.

Fernandez đã nói về các công ty quảng bá về sự kết nối như sau: “Những doanh nghiệp này đang muốn bán những ‘liều thuốc cho sự cô đơn’, và theo nhiều cách, thì đây chính là bản chất của mạng xã hội. Sự cô đơn đang bị biến thành một nỗi sợ thường trực, một món hàng, còn con người thì cần thuốc để chữa trị nó. Nếu cô đơn là một đại dịch, thì chắc chắn nó sẽ kéo theo nhu cầu mà tư bản có thể khai thác.” Ông cũng gọi đây là “ngành công nghiệp dựa trên sự cô đơn.”

Dan Schawbel là tác giả của cuốn sách “Back to Human: How Great Leaders Create Connection in the Age of Isolation” (Tạm dịch: Bí kíp tạo ra kết nối trong kỷ nguyên cô độc của những lãnh đạo tài ba), người tư vấn cho doanh nghiệp về các xu thế mới nhất, đồng thời là đối tác của công ty Market Intelligence.

Ông cho rằng, công nghệ đã tạo ra các thiết bị và dịch vụ khiến cho con người không thể buông bỏ chúng. Song, ông cũng nhấn mạnh, con người hoàn toàn có thể phòng tránh được những cám dỗ này. Schawbel khẳng định. “Các công ty công nghệ lớn đang thiết kế ra những thiết bị gây nghiện, bởi lẽ đó là mô hình kinh doanh của họ… nhưng chính chúng ta cũng có lỗi, bởi lẽ chúng ta hoàn toàn có thể ngừng sử dụng công nghệ. Nó vẫn luôn là một lựa chọn.”

Lịch sử giữa tính cách và công nghệ

Gia đình người Pháp tụ tập quanh chiếc radio – một thiết bị công nghệ đột phá lúc bấy giờ, ảnh chụp năm 1925. Theo nhà sử học Susan Matt, “lúc đó, việc có thể nghe nhạc hay tiếng từ nơi khác ở nhà đã là một khái niệm rất đỗi kỳ diệu.” Ảnh: Photo12/UIG/Getty Images.

Công nghệ đã ảnh hưởng tới cảm xúc và thói quen của con người từ rất lâu trước khi mạng xã hội ra đời.

Khi gương trở nên phổ biến vào cuối thế kỷ thứ 19, chúng đã “làm mọi người quan trọng vẻ ngoài hơn rất nhiều so với trước đây”. Tương tự, nhiếp ảnh đã làm phổ biến việc chụp hình và lưu giữ lại ảnh cá nhân, khiến con người tăng cường chăm chút bản thân hơn.

Và rồi những năm 1920 và 1930 đã mang tới một công nghệ khiến cuộc sống đã phần nào bớt im ắng đi – đó là chiếc đài radio. Bởi lẽ, ta khó mà cảm thấy đơn độc khi cả nhà đang tụ tập trong cùng một căn phòng để lắng nghe giọng nói “du dương như nhạc” của các diễn viên.

Ở hiện tại thì ta đã quá quen thuộc với YouTube, nhưng theo Matta, thời đó, “việc có thể nghe nhạc hay tiếng từ nơi khác ở nhà đã là một khái niệm rất đỗi kỳ diệu.” Chiếc radio, vào lúc đó, cũng đã khiến con người mất đi phần nào khả năng chịu đựng sự cô đơn, tương tự như các thiết bị smartphone và Internet ở hiện tại.

Mức độ sử dụng các dịch vụ chat video trong đại dịch vừa qua đã thể hiện rõ rằng, con người luôn cố gắng né tránh cảm giác cô đơn. Khảo sát của Cigna cũng đã phát hiện rằng, những người thường xuyên tương tác ngoài đời thực thì sẽ có điểm cô đơn thấp hơn so với những người ít tương tác trực tiếp. Tuy công nghệ có thể giúp ta tìm thấy và tăng cường các mối quan hệ, chúng vẫn không thể nào thay thế những mối quan hệ trong đời thực.

“Qua đại dịch Corona, có thể thấy rằng, càng sử dụng nhiều công nghệ, ta lại càng ham muốn được kết nối trực tiếp hơn.” – nhà văn Dan Schawbel.

Schawbel đã trích dẫn một nghiên cứu của Đại học Oxford cho thấy rằng, trung bình cứ mỗi 150 bạn trên Facebook thì ta chỉ có thể dựa vào 4 người. Đó là những người sẽ đón ta sau khi điều trị ở bệnh viện, giúp ta chuyển nhà, hay lắng nghe ta tâm sự vô số lần sau một cuộc chia tay đẫm nước mắt. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng, các mối quan hệ là nền tảng của hạnh phúc, vậy tại sao chúng ta lại để công nghệ đánh lừa bản thân rằng ta có nhiều mối quan hệ hơn thực tế?”.

Theo CNet

Tin liên quan: