Do các luật hạn chế thông tin về virus Corona tại Trung Quốc, nền tảng lập trình GitHub đã trở thành “chỗ trú ẩn” cho các thông tin này tránh khỏi việc bị kiểm duyệt. Tuy nhiên, điều có thể sẽ không còn tiếp diễn trong dài hạn.

Khi đại dịch Corona lần đầu bùng phát tại Trung Quốc vào hồi tháng 1 năm nay, nghiên cứu sinh Weilei Zeng đã quan sát tiến trình bùng phát của bệnh dịch này qua mạng từ căn hộ tại Riverside, California của mình. Tuy đang cách xa nhà hàng nghìn dặm, Zeng vẫn cố gắng theo dõi mọi thông tin về khủng hoảng, bao gồm những nội dung được phát tán trên khắp các mạng xã hội của Trung Quốc, các nhật ký cách ly đầy lo lắng của người bệnh, những video quay bệnh viện chất ních người, và những bài viết tưởng niệm Li Wenliang – bác sỹ trẻ từng bị phạt vì tội “phát tán lời đồn đại sai lệch” khi cố gắng cảnh báo mọi người về virus này (và đã qua đời do Covid-19 chỉ một tháng sau đó). Tuy nhiên, chẳng mấy chốc, Trung Quốc đã kiểm duyệt mọi thông tin, và Zeng chỉ thấy thông báo lỗi 404 khi quay lại đọc các đường link cũ – một dấu hiệu cho thấy trang web đã hoàn toàn biến mất.

Không lâu sau đó, Zeng lại phát hiện rằng, những bài viết này vẫn còn tồn tại: rất nhiều người đã lưu trữ lại chúng và đăng tải trên một nơi trên Internet mà chẳng ai ngờ tới – GitHub, trang web chia sẻ phần mềm nguồn mở lớn nhất trên thế giới. Github được thành lập vào năm 2008, trước khi được Microsoft mua lại vào năm 2018, vô cùng phổ biến với giới phát triển và lập trình, và thường được sử dụng để chia sẻ và lấy các code nguồn mở. Thông thường, Zeng hay sử dụng trang web này để cộng tác với bạn bè cùng trường khi có dự án nghiên cứu. Tuy nhiên, sau khi xảy ra đại dịch, anh lại phát hiện rằng, rất nhiều người Trung Quốc đang sử dụng GitHub để lưu trữ các thông tin về Covid-19 và tránh luật kiểm duyệt của Trung Quốc cho các bài báo, bài viết y tế, và trải nghiệm cá nhân.

Tại đây tồn tại một dự án cộng đồng, hay một “repository”, mang tên #2020CovMemory (Ký ức Covid năm 2020). Dự án này được thành lập bởi 7 tình nguyện viên trên khắp thế giới, và bao gồm mọi thứ: từ các báo cáo điều tra được đăng tải bởi tạp chí Caixin của Trung Quốc, cho tới nhật ký của Fang Fang –  trong đó chỉ trích hành động che giấu thông tin của chính phủ Trung Quốc, cũng như thất bại của chính quyền nước này trong việc cảnh báo người dân về bệnh dịch.

Một repository khác mang tên Terminus2049, được đặt theo tên một hành tinh trong series của Isaac Asimov, thì lại thu thập các bài viết nhạy cảm mà vốn không thể truy cập được ở trong Trung Hoa, ví dụ như bài phỏng vấn với Ai Fen – bác sỹ, người đầu tiên phát hiện ra virus vào hồi tháng 12. Vào tháng 2, Zeng đã gia nhập một repository khác có tên gọi 2020nCov_individual_archives, để đọc các nhật ký online và các cậu chuyện thuật lại đời sống hàng ngày xuyên suốt đại dịch của người dân Trung Quốc. “Tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều khi biết rằng có nơi lưu trữ những câu chuyện này,” Zeng chia sẻ.

Trung Quốc đã chặn các nền tảng mạng xã hội như Facebook và Twitter, còn các nền tảng nội địa như WeChat và Weibo thì lại bị kiểm soát vô cùng chặt chẽ. Tuy nhiên, với nhiều người dùng Internet tại Trung Quốc, GitHub lại được mệnh danh là “vùng đất tự do ngôn luận cuối cùng ở Trung Hoa”, và vẫn có thể truy cập được. Chính quyền Trung Quốc không thể kiểm duyệt các dự án cá nhân tại đây, do GitHub sử dụng giao thức HTTPS, qua đó mã hóa mọi hành vi truy cập.

Tuy nhiên, họ cũng không thể cấm hoàn toàn GitHub, bởi lẽ diễn đàn này là vô giá đối với lĩnh vực công nghệ tại quốc gia này. Nguyên nhân là do các nhà phát triển Trung Quốc phụ thuộc rất nhiều vào cộng đồng nguồn mở trên GitHub: chỉ tính trong năm 2017, đã có 690.000 lượt đăng ký tài khoản trên nền tảng này. Trung Quốc hiện đang đứng thứ 2 sau Mỹ về số lượng dự án nguồn mở tại đây, và vì vậy, chặn GitHub là quá nguy hiểm.

Trên thực tế, chính quyền nước này đã cố chặn GitHub vào năm 2013, trước khi vấp phải phản ứng dữ dội từ cộng đồng công nghệ; thậm chí, kể cả những nhà lãnh đạo đi đầu nền công nghiệp công nghệ tại đây, như Kai-Fu Lee, cựu giám đốc Google Trung Quốc, cũng phải khẳng định rằng, việc chặn GitHub “sẽ xáo trộn toàn bộ cộng đồng lập trình ở Trung Quốc” và dẫn tới “mất lợi thế cạnh tranh và insight” ở quốc gia này. Và quả thật là như vậy, lệnh cấm đã được dỡ bỏ chỉ sau vào ngày.

Những yếu tố này đã biến GitHub trở thành một “thiên đường” để tránh kiểm duyệt, cũng như một nền tảng để biểu thị sự chống đối trên mạng.

GitHub cũng thường được sử dụng để phát tán các phần mềm chống kiểm duyệt như GreatFire. Vào hồi tháng 3 năm 2019, cộng đồng công nghệ tại Trung Quốc đã tạo một repository trên GitHub với tên gọi 996.ICU để chia sẻ về lịch làm việc kinh hoàng của mình, qua đó truyền đi thông tin về những công ty ép nhân viên phải làm 60 tiếng mỗi tuần – một hành động bất hợp pháp, đồng thời tạo kiến nghị để gửi lên các bộ ngành liên quan, yêu cầu có điều kiện làm việc tốt hơn. (Cái tên 996.ICU được đặt theo một trò đùa về lịch làm 996 phổ biến trong giới công nghệ Trung Quốc: từ 9 giờ sáng tới 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần – đưa bạn thẳng tới khoa chăm sóc đặc biệt). Phản ứng trước kiến nghị này, một nhóm các nhân viên tại GitHub và Microsoft ở Mỹ cũng đã bày tỏ sự ủng hộ cho phong trào, yêu cầu Microsoft phải đảm bảo rằng, repository 996.ICU phải “không bị kiểm duyệt và cho phép mọi người truy cập.”

Theo Margaret Roberts – một giáo sư chuyên về luật kiểm duyệt Trung Quốc tại Đại học San Diego. Sức sống đặc biệt của GitHub tại Trung quốc có thể được giải thích bằng “Thuyết Khả Miêu về Hoạt động Xã hội Số”. Cụ thể, đây là một thuyết được phát triển bởi Ethan Zuckerman, trong đó mô tả rằng, nếu một trang web chia sẻ song song các vấn đề chính trị nhạy cảm với một nội dung giải trí phổ biến được ưa thích – ví dụ như meme mèo lolcat – thì trang web sẽ khó bị kiểm duyệt hơn, do mọi người đều muốn thấy meme mèo. “Ở trường hợp của Github, thì Khả Miêu (con mèo) ở đây lại tình cờ là tập hợp code nguồn mở cho cả thế giới,” Roberts nói.

Đối với chính quyền Trung Quốc, sự hiện diện của GitHub trên mạng Internet của quốc gia này là một vấn đề rất đỗi quen thuộc: một mặt, họ cần kiểm soát phong trào phản đối trên mạng. Tuy nhiên, họ cũng rất quan tâm tới “con mèo”. Và cốt lõi của việc phải cân bằng giữa hai khía cạnh này lại chính là cách mà chính quyền này hành động suốt 2 thập kỷ qua: Liệu họ có thể giữ cho Internet đủ tự do để tăng trưởng kinh tế, nhưng không được quá tự do để tránh nguy cơ gây bất ổn chính trị?

Tuy nhiên, sẽ rất sớm thôi, GitHub có thể giúp Trung Quốc giải quyết vấn đề này. Vào hồi tháng 12 năm ngoái, công ty này đã công bố kế hoạch mở một chi nhánh con tại Trung Quốc. Theo một báo cáo được thực hiện bởi tờ Financial Times, Giám đốc Điều hành của GitHub là Erica Brescia đã chia sẻ rằng, Github đang thảo luận với chính quyền Trung Quốc để thực hiện mở rộng theo giai đoạn. Như vậy, nếu GitHub có một nhánh riêng tại Trung Quốc, thì chính quyền ở đây vừa có thể tận hưởng các lợi ích kinh tế mà nền tảng này mang lại, lại vừa kiểm duyệt được các dự án mà chính quyền này cho là vi phạm. “Những người dùng tại Trung Quốc sẽ dễ trở thành mục tiêu của luật kiểm duyệt và theo dõi tại đây hơn,” Jeffrey Knockel, nhà nghiên cứu về kiểm duyệt và theo dõi trên Internet tại Citizen Lab, chia sẻ.

Và tuy rằng một phát ngôn viên của GitHub gần đây đã khẳng định rằng, GitHub “không có kết hoạch thành lập pháp nhân tại Trung Quốc ở thời điểm hiện tại,” Microsoft cũng đã từng chia sẻ như vậy trong quá khứ. Còn ở hiện tại, công ty này đã cung cấp các phiên bản có kiểm duyệt của Bing, LinkedIn, và nhiều sản phẩm khác cho thị trường đại lục. Trước các yêu cầu phỏng vấn Giám đốc Điều hành và phản hồi với các câu hỏi liên quan tới phát ngôn hồi tháng 12, GitHub chưa đưa ra trả lời.

Mọi khả năng phân chia sản phẩm – hay phân tách người dùng thành hai nền tảng: phiên bản cho Trung Quốc và phiên bản cho Mỹ, sẽ là “một bước gần hơn tới việc rẽ đôi Internet”, Adam Segal, giám đốc Chương trình Chính sách số và Không gian mạng tại Hội đồng Ngoại giao, chia sẻ. Sự phân rẽ này đã từng xảy ra rất nhiều lần trong quá khứ, từ quyết định ngừng cung cấp dịch vụ trực tiếp cho người dùng tại Trung Quốc của Zoom, cho tới hành động chia cung một nền tảng ra thành hai sản phẩm riêng biệt cho quốc tế (TikTok) và nội địa (Douyin) của Bytedance

Thử thách mà GitHub đang đối diện lại làm dấy lên những vấn đề mà cộng đồng công nghệ tại Trung Quốc từng phải đối mặt khi Google rút ra khỏi thị trường này vào gần một thập kỷ trước: Liệu doanh nghiệp có nên chấp nhận những yêu sách của chính quyền Trung Quốc để tiếp cận được được miếng bánh thị phần người dùng internet khổng lồ này?

Đã có rất nhiều nền tảng như Google, Twitter, và Facebook không chấp nhận tuân thủ các yêu cầu kiểm duyệt và theo dõi của Trung Quốc, và phải trả giá là không thể tiếp cận thị trường này được nữa,” Knockel nói. “Tuy nhiên Microsoft đã rất nhiều lần chọn hợp tác với các yêu cầu kiểm duyệt và theo dõi tại đây, nhằm đảm bảo duy trì được thị trường đại lục béo bở này.”

Và nếu sự việc dẫn tới phải đánh đổi về mặt đạo đức – giữa việc xóa các bài viết về Covid-19 của người Trung Quốc, và việc được tiếp cận với code nguồn mở của quốc gia này, giữa việc bảo toàn lịch sử của một cộng đồng và các tiến bộ trong công nghệ – thì Microsoft sẽ lựa chọn điều gì? Thiệt hơn ra sao?

Vào hồi tháng 4, sau khi Vũ Hán ngừng đóng cửa và đại dịch đã dần được kiểm soát tại Trung Hoa, repository #2020nCovMemory đã biến mất – bị xóa bởi những người đã lập ra nó trước các mối lo về bảo mật, và đường link ngày nào cũng chỉ còn hiện thông báo Lỗi 404. Đội ngũ đã quyết định ngừng vận hành trang, do “tình trạng” tại Trung Quốc – có lẽ là do lo sợ về bảo đảm an toàn cho cá nhân họ, và khả năng bị trừng phạt bởi chính quyền. Và quả thật, vào cuối tháng 4, một người đóng góp cho Terminus 2049, đã bị bắt giữ bởi cảnh sát vì lý do “gây hấn và tạo rắc rối”, theo thông báo gửi tới người nhà, dù không rõ rằng việc bắt giữ này có liên quan tới GitHub hay không.

Nhưng 2020nCov_individual_archives thì vẫn còn đó.

Chúng tôi chỉ đang lưu giữ các câu chuyện cá nhân, chứ không hề đang tỏ thái độ chống đối chính quyền,” Zeng nói.

Tuy nhiên, anh thừa nhận mình vẫn rất lo lắng. “Tôi đoán rằng tất cả đều đang bước trên dây,” Zeng chia sẻ, qua đó bày tỏ rằng các hành động này là rất sát ranh giới những gì được cho phép mà vừa khít không vượt qua nó. Còn khi nào thì chuyện cá nhân sẽ trở nên mang tính chính trị, khi nào thì lưu trữ trở thành một phiên bản lịch sử khác, khi nào thì gìn giữ sẽ được coi là chống đối? Zeng đã trả lời: “Không thể biết được ranh giới cụ thể ra sao, hay khi nào thì mình có thể bị bắt giữ.”

Theo Wired

Tin liên quan: