Hành trình tạo ra máy phát hiện nói dối hoàn hảo và những nguy hiểm đi kèm – Phần 1

120

Trong tương lai, AI và công nghệ scan bộ não sẽ giúp con người dễ dàng phát hiện nói dối. Nhưng đây có thật sự là những gì ta mong muốn?

Trong tương lai, AI và công nghệ scan bộ não sẽ giúp con người dễ dàng phát hiện nói dối.

Con người đã học học được cách nói dối từ thời điểm 2 – 5 tuổi, và trở nên thành thạo khi trưởng thành, chúng ta nói dối trước đồng nghiệp, người yêu, thậm chí là với bố mẹ. Theo một nghiên cứu của Jerry Jellison, một nhà tâm lý học tại Đại học Nam California, một người trưởng thành sẽ nói dối trung bình 200 lần trong một ngày. Đa số những lời này đều dối vô hại, mang tính xã giao, ví dụ như “Tôi rất thích chiếc váy của bạn!”  Tuy nhiên, theo Richard Wiseman, một nhà tâm học tại Đại học Hertfordshire, đa số mọi người lại nói dối 1 – 2 lần nghiêm trọng mỗi ngày, nhằm quảng bá bản thân, hay bảo vệ chính mình và người thân.

Nhưng câu hỏi nằm ở việc, chúng ta che giấu những lời nói dối này như thế nào? Đặc biệt là khi ngôn ngữ cơ thể nói lên tất cả: Nhịp tim trở nên nhanh hơn, đổ mồ hôi, và những biểu cảm nhỏ nhất trên gương mặt đều thể hiện là chúng ta nói dối; chúng ta nói vấp, trì hoãn, hay lỡ lời. Vào năm 1905, một nhà nghiên cứu tâm học từng viết: “Không một ai có thể giữ bí mật. Nếu người đó không nói ra, thì cơ thể lại nói lên tất cả. Con người không thể giấu được những lời nói dối.”

Vậy mà việc phát hiện nói dối lại vô cùng khó khăn. Việc phát hiện nói dối đã là vấn đề của cả thiên niên kỷ, và con người đã thử nghiệm hàng trăm ngàn phương thức để phát hiện nói dối. Ở Trung Quốc vào 3000 năm trước, người ta phát hiện nói dối bằng cách bắt kẻ tình nghi nhai và nhả cơm, và nếu người này nói dối, thì hạt cơm sẽ dính lại trong miệng họ. Vào năm 1730, Daniel Defoe, một nhà văn người Anh lại cho rằng ta có thể dùng mạch để phát hiện những kẻ móc túi. Cụ thể, ông viết: “Con người ta sẽ cảm thấy sợ hãi và tội lỗi, và mạch đập của kẻ trộm sẽ cho ta biết chúng có nói dối hay không.” Hiện nay, máy Polygraph lại trở thành một thiết bị phát hiện nói dối phổ biến, thường được sử dụng cho các chương trình truyền hình hoặc trong thẩm vấn tội phạm. Tuy nhiên, mọi phương thức này đều không hề đáng tin.

Nhưng sự thật này lại rất có thể sẽ sớm thay đổi. Chỉ trong vài thập kỷ vừa qua, sự bùng nổ của sức mạnh máy tính, cùng chi phí rẻ trong duy trì thiết bị, đã khơi dậy một thế hệ công cụ phát hiện nói dối mới. Và đã có vô cùng nhiều start-up tham gia cuộc đua, cố gắng thương mại hóa các công nghệ này, nhằm làm cho chúng ta tin rằng, một máy phát hiện nói dối hoàn hảo sẽ sớm xuất hiện.

Và những phát minh này đang nhanh chóng thu hút sự chú ý của cảnh sát, các sở ban ngành và cả các quốc gia. Chúng cũng đang được sử dụng trong tuyển dụng, trong các công ty bảo hiểm, và các cơ sở phúc lợi xã hội. Theo Todd Mickelsen, CEO của Converus – Một công ty đang sản xuất máy phát hiện nói dối dựa trên cử động và thay đổi trong kích cỡ tròng mắt cho biết: “Nhiều đơn vị, từ công tới tư, bao gồm cả Chính phủ, đều rất quan tâm tới công cụ này.”

Công nghệ của Converus, với tên gọi EyeDetect, hiện đã đang được FedEx (chi nhánh Panama) và Uber (chi nhánh Mexico) ứng dụng trong phát hiện các tài xế có lịch sử phạm tội. Ngoài ra, Experian – Một công ty đánh giá tín dụng cũng sử dụng công nghệ này để đảm bảo tính chính trực của nhân viên chi nhánh Colombia, qua đó loại bỏ khả năng các nhân viên này thao túng dữ liệu công ty để tạo khoản vay cho gia đình. Còn tại Vương quốc Anh, cảnh sát hạt Northumbria cũng đang thử nghiệm EyeDetect trong đo lường mức độ cải tạo của tội phạm tình dục. Công nghệ này cũng đồng thời được sử dụng bởi Chính phủ Afghanistan, tại McDonald, và vô số các đồn cảnh sát địa phương Hoa Kỳ. Dự kiến, những chương trình phát hiện nói dối với quy mô lớn sẽ sớm đến với Chính phủ Mỹ và liên minh Châu Âu, đặc biệt là trong phát hiện các du khách đáng ngờ.

Hiện nay, các công cụ như EyeDetect đã nhanh chóng lan tới mọi lĩnh vực trong xã hội, cũng như trong đời sống cá nhân, nhưng câu hỏi là, liệu điều này có vi phạm đạo đức? Đây là một thời đại mà con người luôn bị theo dõi, và vì vậy luôn lo lắng về sức mạnh của các công cụ AI, nhất là trước các viễn cảnh rằng máy móc có thể đọc được suy nghĩ của con người. Và chuyện gì sẽ xảy ra nếu các Chính phủ và nhà tuyển dụng đều tin vào một công cụ không chính xác, hoặc không hề hiệu quả?

Nếu các công nghệ này thật sự thành công, thì con người phải làm gì? Hiển nhiên, một máy tính có thể phân biệt thật giả sẽ gây ảnh hưởng lớn tới đời sống con người. Theo quan điểm của các nhà sáng chế, thì các công cụ này sẽ giúp tạo ra một thế giới công bằng và an toàn hơn. Nhưng có lẽ, phỏng theo các ứng dụng của công nghệ này trong quá khứ, thì nhận định trên thật sự là quá lạc quan.

Đối với hầu hết chúng ta, việc nói dối khó khăn và căng thẳng hơn nhiều so với nói thật. Cụ thể, theo các nhà tâm lý học, việc nói dối sẽ dẫn tới một thứ gọi là “cognitive load”, tức gánh nặng tới con người về trí nhớ ngắn hạn khi thực hiện các tác vụ phức tạp. Và theo hầu hết các học thuyết về phát hiện nói dối, gánh nặng này chắc chắn sẽ để lại dấu hiệu trên cơ thể.

Hiện nay, đa số các công cụ phát hiện nói dối sẽ tập trung vào kiểm tra 5 loại dấu hiệu chính. Cụ thể, 2 dấu hiệu đầu là dấu hiệu ngôn ngữ: tức những điều con người nói và cách mà họ nói chúng. Theo Jeff Hancock, một chuyên gia về giao tiếp điện tử tại Stanford, những người nói dối trên các trang hẹn hò sẽ dùng các đại từ chỉ bản thân như “tôi”, “mình” nhiều hơn. Ngoài ra, việc phân tích ngữ điệu, cụ thể là cách đặt trọng âm khi nói cũng là một phương thức được sử dụng trong phát hiện nói dối, cụ thể là trong vụ án George Zimmerman bắn Trayvon Martin vào năm 2012. Ngoài ra, vào những năm 2007 tới 2010, hội đồng Anh cũng đã thử nghiệm phương thức này để tìm bằng chứng gian lận qua điện thoại. Dù chỉ có 5 trong số 23 hội đồng công nhận sự thành công của thử nghiệm này, nhưng tới năm 2014, vẫn có tới 20 hội đồng sử dụng nó, theo thông tin tiết lộ từ nhóm dự án False Economy.

Dấu hiệu thứ 3 trong số 5 dấu hiệu là ngôn ngữ cơ thể. Cụ thể, một số kẻ nói dối sẽ cho thấy phản ứng nhẹ nhõm và vui vẻ khi lầm tưởng rằng mình đã nói dối thành công. Ngoài ra, “cognitive load” sẽ thay đổi chuyển động của con người, và những kẻ nói dối đang cố gắng tỏ vẻ tự nhiên sẽ tự phơi bày chính mình. Cụ thể, trong một thí nghiệm được thực hiện vào năm 2015, các nhà nghiên cứu tại Đại học Cambridge đã phát hiện nói dối thành công tới 70% thời gian khi sử dụng các bộ đồ bó để đo độ bồn chồn và ngập ngừng khi tra hỏi của các đối tượng thí nghiệm.

Dấu hiệu thứ 4 mang yếu tố sinh lý. Thông thường, các Polygraph sử dụng trong phát hiện nói dối sẽ đo nhịp tim, nhịp thở, và tốc độ đổ mồ hôi của đối tượng. Các phép đo thể tích dương vật, sử dụng để đo độ kích thích cũng được sử dụng trong tra hỏi các tội phạm tình dục. Ngoài ra, ta cũng sử dụng các camera hồng ngoại để đo nhiệt độ gương mặt. Trái với Pinocchio mũi dài, mũi của con người có thể sẽ co lại khi nói dối, bởi máu sẽ chảy lên não ở thời điểm này.

Công nghệ của những năm 1990 lại mở ra một yếu tố thứ 5 trong phát hiện nói dối: bộ não. Để làm rõ về yếu tố này, hãy sử dụng một ví dụ từ mùa 2 của series thực tế “Making a Murderer” trên Netflix – vụ án Steven Avery. Cụ thể, trong quá trình điều tra, Steven Avery, kẻ tình nghi của một vụ án giết người dã man, vốn đang nhận án chung thân, đã khẳng định rằng hắn không phải thủ phạm. Để kiểm tra, hắn đã trải qua một bài kiểm tra vân não, cụ thể là sử dụng điện não đồ (EEG) để đọc các phản ứng thần kinh, rồi chuyển chúng sang dạng biểu đồ sóng não. Theo Tiến sĩ Larry Farwell, người phát triển ra phương thức này, điện não đồ có khả năng phát hiện các nhận thức về quá trình phạm tội, qua việc tìm kiếm các phản ứng thần kinh với các từ ngữ hoặc hình ảnh liên quan tới hiện trường vụ án. Một ứng dụng khác của EEG là trong một vụ án vào hồi 2008, trong đó Aditi Sharma đã bị buộc tội đầu độc hôn thê của mình bằng cách tiêm thuốc độc vào đồ ăn, trước khi phán quyết này bị bác bỏ bởi tòa án tối cao Ấn Độ, do các kháng cáo về quyền lợi của bị cáo chống lại hành vi tự buộc tội.

Theo The Guardian

Công cụ phát hiện nói dối có thực sự hiệu quả – Phần 2

“Sự thật không phải hàng hóa. Chẳng ai muốn nó cả.” – Phần 3

Tin liên quan: