Có nhiều thành tố dẫn tới sự phát triển vượt bậc của khởi nghiệp sáng tạo tại Israel, được tóm tắt ở bốn khía cạnh: con người, giáo dục, quân đội và chính phủ.

CON NGƯỜI:

Mặc dù chỉ chiếm 0,02% dân số nhưng người Do Thái lại đại diện cho hơn 10% người trong danh sách Fobes 400 người giàu nhất thế giới, hơn 10% danh sánh CEO của 500 hãng lớn nhất thế giới theo bình chọn của Fortune và khoảng 30% người dành giải Nobel. Dân tộc Do Thái sản sinh ra rất nhiều cá nhân kiệt xuất trong lĩnh vực khoa học, y học, kĩ thuật, nghệ thuật, vật lý,… như nhà vật lý thiên tài Albert Einstein, nhà tâm lý học Sigmund Freud, thiên tài hoá học Marie Curie, cựu thống đốc tài ba ngân hàng Hoa Kỳ Alan Greenspan, kì thủ Garry Kasparov, Bloomberg (thị trưởng New York) hay nhà đầu tư tài ba George Soros….

Phẩm chất người Do Thái

Phẩm chất Do Thái xuất phát từ chính nhu cầu phải đấu tranh cho sự sống. Mỗi người Israel đều có ý thức mạnh mẽ về trách nhiệm và vai trò cá nhân của mình. Họ có 2 từ rất hay để chỉ tính cách của mình: Chutzpa: tư duy thách thức và Rosh Gadol – tiếng Do Thái có nghĩa là “cái đầu to”, nghĩa là luôn nhìn vào bức tranh tổng thể, làm và suy nghĩ nhiều hơn những gì nhiệm vụ được giao. Cả hai tính cách này đều rất dễ bắt gặp trong cuộc sống thường ngày của người dân nơi đây thông qua việc luôn tự đặt câu hỏi và không chấp nhận sự áp đặt trong mọi lĩnh vực của cuộc sống.

[perfectpullquote align=”full” cite=”” link=”” color=”” class=”” size=””]Bà Golda Meir, nữ Thủ tướng đầu tiên của Israel (1969-1974) từng có câu nói đùa nổi tiếng: “Ở Israel có ba triệu thủ tướng”. Ba triệu là dân số của Israel lúc đó, số “thủ tướng” của nước này hiện đã tăng lên hơn 8 triệu người![/perfectpullquote]

Nhập cư và đa dạng văn hoá

Dân tộc Do Thái do hoàn cảnh lịch sử đã phải rời bỏ Tổ quốc đi tìm những miền đất mới. Mãi tới năm 1948 dân tộc Do Thái mới có một mái nhà, nơi hơn tám triệu người Israel sinh sống bây giờ. Những người Do Thái do vậy mang đầy đủ tính cách của người nhập cư: để tồn tại họ phải làm nhiều thứ, phải rất tháo vát và làm chủ cuộc sống để sinh tồn trên thế giới này. Ngoài ra, có thể dễ nhận ra ở người nhập cự có tính thích khi và tự lập cao, điều rất cần ở một doanh nhân khởi nghiệp. Đa dạng văn hoá tại Israel cũng giúp làm phong phú và giúp nhìn một bài toán từ nhiều chiều trong quá trình tạo sản phẩm. Đặc biệt, người Israel tại Hoa Kỳ là nhân tố quan trọng trong việc điều hướng nguồn vốn quốc tế về Israel cũng như những ảnh hưởng chính trị tích cực với quốc gia này.

Các doanh nhân đã từng khởi nghiệp nhiều lần

Những doanh nhân có kinh nghiệm lần thứ 2 (serial entrepreneur) là yếu tố quan trọng đối với công đồng khởi nghiệp Israel. Là đất nước đề cao sự “dám thất bại”, nhiều nhà sáng lập còn được đầu tư dựa trên số lần thất bại anh ta đã trải qua. Xã hội trọng những nhà khởi nghiệp thất bại nhiều hơn là những nhà khởi nghiệp mới khởi sự. Kinh nghiệm quý báu sau mỗi lần thất bại chính là món quà vô giá đối với doanh nhân “đàn em” vừa khởi sự, giúp tránh những sai lầm và không phí thời gian.

Mô tả về một doanh nhân tại Israel (Nguồn: Techinasia)

GIÁO DỤC

[perfectpullquote align=”right” cite=”” link=”” color=”” class=”” size=””]Người Do Thái có truyền thống coi kiến thức trí tuệ là thứ quý nhất của con người. Kinh Talmud viết: “Tài sản có thể bị mất, chỉ có tri thức và trí tuệ thì mãi mãi không mất đi đâu được”.[/perfectpullquote]

Nguồn gốc của truyền thống coi kiến thức trí tuệ là thứ quý nhất của con người bắt nguồn từ Kinh thánh viết Torah và Kinh Talmuh. Kinh Tohrah đề cao sự quan trong của việc học hành trong suốt cuộc đời trong khi kinh Talmuh yêu cầu các ông bố, bà mẹ phải dạy cho con cái biết đọc, biết viết. Các bậc cha mẹ Do Thái cũng thường dạy con: Của cải, tiền bạc của chúng ta đều có thể bị kẻ khác tước đoạt nhưng kiến thức, trí tuệ trong đầu óc ta thì không ai có thể cướp nổi. Với phương châm đó, họ đặc biệt coi trọng việc giáo dục, dù khó khăn đến đâu cũng tìm cách cho con học hành.

Ngoài kinh thánh, “Cha đẻ” khởi nghiệp Israel – Yossi Vardi chia sẻ yếu tố đằng sau sự thành công của “quốc gia khởi nghiệp” này chính là các bà mẹ Do Thái. Các bà mẹ Do Thái luôn luôn mong muốn con mình nỗ lực trong việc học hành và tiếp thu tri thức. Khi một được con đạt được một thành tựu, bà mẹ Do Thái sẽ tiếp tục khuyến khích đứa con đó vươn tới những thành tựu lớn hơn trong tương lai. Thủa bé, có trường hợp bà mẹ Do Thái đã tạo cho con thói quen thích sách bằng cách dùng mẹo nhỏ vài giọt mật lên cuốn sách và cho bé liếm, tạo sự hứng thú đọc ngay từ bé.

Ở bậc tiểu học, học sinh sẽ được ưu tiên học các môn kinh doanh, toán học, khoa học. Các môn thể thao như bắn cung, bắn súng, chạy bộ cũng được chú trọng do người Do Thái quan niệm các hoạt động thể chất sẽ giúp phát triển trí não. Ở trường trung học, học sinh sẽ giảm dần việc học khoa học mà sẽ học cách tạo ra sản phẩm, đi sâu vào những kiểu bài tập thực tế. Triết lí đi vào bản chất vấn đề và ứng dụng vào cuộc sống được áp dụng xuyên suốt tới các bậc học cao hơn sau này như đại học, cao học… Israel có nhiều trường đại học thuộc “top” những trường hàng đầu thế giới.

QUÂN ĐỘI:

Điểm đặc biệt của các sáng lập startup Israel so với sáng lập viên tại các nước khác trên thế giới đó là chế độ quân ngũ. Sẽ không có một quốc gia nào mà các thành tựu công nghệ quân sự được lan toả lớn như vậy trong xã hội (Israel – Kẻ thách thức chúa trời). Mọi công dân tại Israel đều phải nhập ngũ: nam giới: trong 3 năm và nữ giới là 21 tháng. Tới 18 tuổi, mỗi người Israel sẽ và quân đội tối thiểu 2 – 3 năm. Sau đó, nếu không tại ngũ, họ sẽ vào đại học. Sau khi học xong đại học, sinh viên tốt nghiệp đã ở độ tuổi 25.

Quân đội là môi trường lí tưởng để rèn luyện một doanh nhân bởi lẽ quân đội rèn cho con người tính kỉ luật, tự lập và sống có trách nhiệm, đặc biệt là ra những quyết định sống còn. Do vậy, về cơ bản sáng lập tại Israel trưởng thành, nhiều kinh nghiệm hơn so với sáng lập đồng trang lứa tại các nước khác khi ở cùng một độ tuổi. Ngoài yếu tố trên, quân đội là cái nôi đào tạo nhân tài. Rất nhiều các doanh nhân Israel khi xuất ngũ đã áp dụng những kiến thức học được ở quân đội, đặc biệt là các kiến thức trong công nghệ thông tin. Mạng lưới các doanh nhân đã từng tham gia quân đội cũng giúp đỡ và tương trợ nhau rất nhiều sau khi xuất ngũ.

Nhắc tới quân đội Israel thì không thể không nhắc tới đơn vị 8200. Đơn vị này được thành lập từ trước khi cuộc chiến tranh giành độc lập với cộng đồng Ả Rập diễn ra vào năm 1948. Mặc dù chưa có số liệu chính thức nào được công bố nhưng tờ Forbes ước tính đơn vị này luôn có khoảng 5.000 nhân viên thường trực để đối phó với những vấn đề mang tầm an ninh quốc gia. “Văn hóa làm việc của Unit 8200 là cấp trên giao nhiệm vụ và bạn phải tự tìm hiểu làm sao để hoàn thành. Chính yếu tố này khiến bạn có sự tự do trong suy nghĩ cách làm. Mỗi người trong nhóm có một cách giải quyết độc đáo riêng. Đây cũng là yếu tố vô cùng quan trọng khi bạn khởi nghiệp. Thông thường khi bạn làm từ 5-20 dự án, chỉ khoảng 3 trong số đó mới có thể trở thành startup”, anh Abrahami, cựu thành viêt 8200, CEO Wix-một trong những unicorn tại Israel chia sẻ. Có hơn 1.000 doanh nghiệp đã được ra đời từ lò đào tạo đơn vị 8200. Các tập đoàn công nghệ lớn đổ xô vào mua những startup của các cựu chiến binh đơn vị 8200.

CHÍNH PHỦ

Sự hỗ trợ từ chính phủ Israel là yếu tố then chốt trong việc phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp tại quốc gia này. Để đạt được những thành công đó, chính phủ Israel đã có những chương trình được thiết kế để hỗ trợ nền kinh tế nước nhà, đặc biệt là cho đối tượng khởi nghiệp. Chính phủ đã thành lập Ủy Ban Đổi Mới Israel với nhiệm vụ đạt được sự thịnh vượng trong nền kinh tế nhờ vào đổi mới công nghệ. Uỷ ban này đã thiết kế chính sách đổi mới và là người quản lý quỹ R&D.

R&D xuyên suốt trong các giai đoạn phát triển doanh nghiệp.

Uỷ ban đổi mới đã có một chiến lược R&D xuyên suốt trong chương trình quốc gia và các chương trình quốc tế, hỗ trợ R&D từ khâu ý tưởng cho tới khi thương mại hoá ra thị trường. Tổng ngân sách quỹ R&D là 400 triệu đô la Mỹ hàng năm, tạo ra 2600 hồ sơ tham dự, 1500 dự án nhận hỗ trợ hàng năm với tỉ lệ thành công 60%. Bên cạnh đó, chính phủ cũng tạo ra mạng lưới hợp tác R&D trên thế giới với cơ chế đối ứng R&D. Các công ty đa quốc gia cũng được hỗ trợ nhiều khi thành lập trung tâm R&D Israel. Rất nhiều các công ty lớn trên thế giới như Microsoft, IBM, Google, Apple, Intel… đã thành lập trung tâm R&D của mình tại các thành phố lớn của Israel (Haifa, Tel-aviv, Jerusalem..). Hệ quả là, những hỗ trợ này tạo động lực phát triển cho các khối trong hệ sinh thái khởi nghiệp và giúp Israel sở hữu những phát minh và sáng chế thuộc hàng đầu trên thế giới, hỗ trợ rất nhiều cho ngành công nghệ mang hàm lượng chất xám cao của nước này.

Quỹ khởi nghiệp Yozma

Chính phủ đóng vai trò như nhịp cầu giúp khớp nối ý tưởng tới thị trường thông qua chính sách đổi mới sáng tạo (R&D..). Ngoài ra, chính phủ Israel còn có một quyết định rất hợp lý khi lập ra quỹ Yozma. Có thể coi đây là quỹ đã thay đổi căn bản hệ sinh thái khởi nghiệp Israel. Thập niên 80 và những năm đầu thập kỉ 90, khi bạn hỏi một nhà đầu tư về việc có đầu tư vào Israel không, nhà đầu tư đó sẽ nghĩ đó là một câu hỏi đùa cợt vì họ rất e ngại Israel với nhiều bất ổn. Mọi chuyện thay đổi khi Yozma ra đời năm 1993.

Quỹ Yozma được sáng lập bởi cựu kiến trúc sư trưởng của bộ công nghiệp – Yigal Erlich với sứ mạng là tạo ra một thị trường đầu tư mạo hiểm tại Israel bằng cách thu hút các nguồn vốn ngoại cũng như các tri thức công nghệ trên thế giới. Yozma có quy mô 100 triệu đô la Mỹ, được thành lập dưới dạng một công ty đầu tư, chuyên đầu tư vào các công ty khởi nghiệp trong giai đoạn đầu. Yozma hoạt động trên nguyên tắc đối ứng: nhà đầu tư bỏ 1 đồng nhà nước sẽ bỏ 1 đồng vào khoản đầu tư (sau này tỉ lệ có thay đổi), chính phú sẽ bán lại một số cổ phần giá rẻ cho các nhà đầu tư. Việc đối ứng này khiến việc đầu tư mạo hiểm vào các công ty tại Israel bớt rủi ro đi rất nhiều và thành một “món hời” trong mắt các nhà đầu tư, giúp Israel trở thành thị trường đầu tư hấp dẫn.

Thành phần tham gia Yozma bao gồm ngân hàng đầu tư Israel, các quỹ đầu tư mạo hiểm ngoại quốc (đầu tư vốn, nhân lực quản lý), các nhà đầu tư Israel. Yozma đầu tư vào 10 quỹ nhỏ (lúc đầu là khoảng 8 triệu đô la Mỹ trên một quỹ), rất nhiều quỹ trong số này cho tới này vẫn hoạt động rất thành công. Hệ quả là tới nay đã có 20 tỉ đô la đầu tư trong khối đầu tư mạo hiểm với nhiều công ty được niêm yết trên sàn chứng khoán NASDAQ. Mô hình Yozma đã truyền cảm hứng cho rất nhiều quốc gia sau này. Hàn Quốc là quốc gia mới nhất áp dụng thành công mô hình này tại quốc gia mình.

Như vậy, chính phủ như một “bà mẹ” Do Thái nuôi nấng đứa con khởi nghiệp của mình theo phương pháp rất hợp lý. Có thể tổng kết các công ty công nghệ cao tại Israel cất cánh ngoài sự hỗ trợ từ chính phủ thì con do là do nền tảng tốt từ các khối như hạ tầng công nghệ hiện có với các yếu tố nền tảng công nghệ từ vườn ươm công nghệ, từ các hoạt động quân sự quốc phòng, R&D, viện nghiên cứu, từ các nhà khoa học nhập cư. Bên cạnh đó, các doanh nhân khởi nghiệp có kinh nghiệm, các sinh viên, nhận lực được đào tạo từ các công ty nước ngoài là yếu tố quyết định tới chất lượng cao của đội ngũ chuyên gia công nghệ cũng như các nhà sáng lập. Tất nhiên không thể bỏ qua nguồn vốn đầu tư mạo hiểm vốn được gây dựng từ quỹ Yozma.

KẾT LUẬN

Từ mảnh đất khô cằn mang tên Canaan mà Moses đã dẫn dân tộc Do Thái về cư ngụ, đã nở ra những bông hoa trên sa mạc nhờ sức lao động và trí tuệ Do Thái. Nhiều học giả cho rằng nguyên nhân căn bản nhất để Israel trở thành quốc gia khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo là do dân tộc Do Thái… không có lựa chọn nào khác. Như vậy, đứng trước những điều kiện khó khăn nhất nhưng dân tộc Do Thái đã vươn lên và toả sáng là một quốc gia khởi nghiệp và minh chứng cho cả thế giới sức sống mãnh liệt, trường tồn của một dân tộc, của một trí tuệ Do Thái.

Hoàng Nam Lê – FPT HO

Tin liên quan: