Phong trào khởi nghiệp bắt nguồn từ đâu? Xu hướng startup đã thay đổi những gì? Ai thành công? Ai thất bại?… Tất cả sẽ được trả lời trong chuỗi bài [STARTUP 101] sau đây
Khái niệm khởi nghiệp chỉ thực sự được chú ý tới từ năm đầu những năm 2000. Tuy nhiên, tinh thần khởi nghiệp có lẽ đã được nhen nhóm từ rất lâu trong lịch sử dân tộc Việt Nam
Đó là những thương nhân vượt biển giao thương với nước ngoài thời phong kiến với những ngành nghề dệt lụa, gốm…đó là các thế hệ doanh nhân tiền bối thế kỉ 19-20 như Lương Văn Can (đưa ra 10 điểm yếu của người Việt khi làm kinh doanh, được coi là ông tổ của doanh nhân Việt), Bạch Thái Bưởi (được mệnh danh vua Tàu Thuỷ), Nguyễn Sơn Hà (được mệnh danh là “ông tổ” ngành sơn Việt Nam với sơn Gecko), Ngô Tử Hạ (ông chủ ngành in), Trương Văn Bền (ông chủ hãng “xà bông Cô Ba” nổi tiếng)…. , hay các thế hệ doanh nhân Việt Nam thời kì đổi mới vượt qua muôn trùng khó khăn, tạo dựng nên những công ty mang đậm bản sắc Việt. Phẩm chất và tinh thần doanh nhân của các bậc thầy doanh nhân tiền bối luôn là động lực cho các thế hệ doanh nhân sau này học tập và phấn đấu.
Bảng 1: Số lượng các công ty khởi nghiệp tại Việt Nam
Trong những năm gần đây, làn sóng khởi nghiệp tại Việt Nam đã diễn ra mạnh mẽ và có những chuyển biến tích cực. Tính tới 2016, Việt Nam đã có khoảng hơn 1500 công ty khởi nghiệp và dự kiến sẽ tăng nhanh trong những năm tiếp theo (theo Techinasia) , đánh giá trên mật độ các công ty khởi nghiệp trên đầu người thì Việt Nam nhiều hơn các quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ (hiện có 2,100 công ty khởi nghiệp tại Indonesia, 2,300 tại Trung Quốc và 7,500 tại Ấn Độ). Năm 2016 được chọn là năm Quốc gia khởi nghiệp của Việt Nam. Đây là những tín hiệu vui cho thấy sự quan tâm của Chính phủ trong việc thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp cho các doanh nghiệp và thế hệ trẻ Việt Nam.
Làn sóng đầu: Giai đoạn hình thành, đáp ứng như cầu cơ bản
Hình 1: Doanh thu và Lợi nhuận của FPT qua các năm 2013 – 2015
Đây là thời kì bắt đầu từ năm 1986- thời kì đổi mới. Có thể tưởng tượng thời kì này những cư dân khởi nghiệp đầu tiên đang ở trên 1 hòn đảo lớn vắng người. Họ có điều kiện tiếp cận, tập dụng các nguồn lực xã hội để nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường, đặc biệt trong các lĩnh vực bất động sản, ngân hàng, viễn thông…(chưa kể tới những sản phẩm, dịch vụ quen thuộc như quán café, các dịch vụ du lịch…, nhóm này khá khó để nhân rộng phát triển). Một ví dụ điển hình nhất trong lĩnh vực công nghệ thông tin , xin lấy ví dụ một công ty cũng đã quen với chúng ta: FPT (ngay cả tờ… Wall Street Journal cũng đã đưa thông tin về FPT trong bài về khởi nghiệp).  Khởi nghiệp” năm 1988 với 13 nhà sáng lập, đầu tầu là anh Trương Gia Bình, FPT đã chuyển mình từ một công ty ban đầu là công ty thực phẩm, thậm chí đã có lúc phải làm nhiều ngành nghề khác để nuôi sống công ty để trở thành công ty với hơn 27000 người , doanh số gần 38000 tỉ VND, lợi nhuận sau thuế 1930 tỉ VND. Văn hoá chính là điểm khác biệt của FPT so với các công ty khác tại Việt Nam và cũng là một trong những yếu tố sống còn để “startup” này thành công và phát triển sang giai đoạn khác sau này. Có lẽ không nhân viên nào trong FPT không biết tới 6 chữ “Tôn Đổi Đồng. Chí Gương Sáng”. Chữ đầu tiên là “tôn trọng”, đó không phải cấp dưới tôn trọng cấp trên mà là tôn trọng sự khác biệt của mọi người. Nét khác biệt này hiện vẫn được duy trì tại FPT cho tới tận hôm nay.
Làn sóng thứ 2: Hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ Việt Nam- thế hệ công nghệ thông tin
Thế hệ thứ 2 bắt đầu từ những năm 2000, khi nguồn lực xã hội ít dần đi, các doanh nhân thời kì này phải khai thác những lĩnh vực mới tạo ra giá trị gia tăng tiêu biểu là các lĩnh vực dịch vụ hay công nghệ thông tin. Sự ra đời của thế hệ thứ 2 cũng đi cùng lớp sinh viên công nghệ thông tin Việt Nam năm 2006 với niềm say mê và khát khao tìm hiểu công nghệ mới trong bối cảnh mạng Internet phát triển theo cấp số nhân trên toàn cầu. Đây có thể là làn sóng khởi nghiệp rõ nét nhất của Việt Nam. Trong giai đoạn này, nổi bật nhất là bộ ba  3V: VNG, VC Corp, Vật Giá, đều nhận đầu tư từ quỹ đầu tư mạo hiểm IDG. Quỹ này cũng là quỹ tiên phong trong việc đầu tư vào các startup khác trong giai đoạn từ 2004 đến 2006 với quỹ ban đầu khoảng 100 triệu đô la Mỹ. Sau đó, từ năm 2008 tới 2010 đánh dấu sự tham gia đầu tư của quỹ CyberAgent Ventures tới từ Nhật Bản với chiến lược đầu tư vào các startup cỡ nhỏ hơn và thậm chí lớn hơn. Giai đoạn này đánh dấu sự xuất hiện của cái tên quen thuộc như Nhaccuatui, Tiki.vn…
Mô hình Startup trong gia đoạn này không đơn thuần là các sản phẩm kinh doanh offline như phần lớn startup thời kì trước mà chuyển sang thành cũng cấp các dịch vụ/ sản phẩm mạng như phần mềm từ điển trực tuyến, game, các trang web nghe nhạc trực tuyến, các công cụ tìm kiếm made-in-Vietnam. Tuy nhiên, do phần lớn công nghệ sử dụng trong thời điểm này chủ yếu là “copy” từ các công ty nước ngoài, nội dung xây dựng chỉ hướng đến thị trường nội địa, thêm nữa chất lượng lại chưa đủ để cạnh tranh lâu dài. Vì vậy, bên cạnh sự thành công mạnh mẽ của một số công ty như Zing, VNG (Vinagame), Nhaccuatui,… những startup khác trong thời điểm này lần lượt bị quên lãng.
Bảng 2: Một số công ty khởi nghiệp tiêu biểu trong hệ sinh thái Việt Nam
Làn sóng công nghệ phát triển toàn cầu, dẫn đầu là sự lớn mạnh của mạng xã hội và sự ra đời của Smart phone đã tạo nên những “hệ sinh thái” mới cho phép các phần mềm, phần cứng và các ứng dụng cùng tồn tại và hưởng lợi từ những hệ sinh thái này. Hai yếu tố trên cũng đã góp phần tạo tăng trưởng mạnh cho ngành thương mại điện tử tại Việt Nam (Vatgia, 5giay, Cungmua, Nhommua, Muachung, Hotdeal, sau đó là Lazada, Zalora), giao nhận Giaohangnhanh, Giaohangso1, Shipchung, Nhanh.vn (thuộc Vatgia) và Giaohangtietkiem (đối tác của trang thương mại điện tử 123.vn). một số cổng thanh toán như 1Pay (sản phẩm phát triển trên phân khúc thanh toán di động), Nganluong.vn, Momo, Baokim.vn, Mobivi vẫn tạo được cho mình nền tảng nhất định, booking trực tuyến (từ 2013-2014: ivivu.com, atadi.vn, mytour.com, chudu24…đối với mảng đặt phòng, đặt tour du lịch và vé máy bay; vexere.com, baolau.com, vntic.vn, grabtaxi, uber, easytaxi… đối với mảng vận tải; 123phim.vn, ticketbox.vn, sukien.io, citynetevents.com và sukiennet.vn… đối với vé phim và sự kiện., ngoài ra còn có các ứng dụng như tìm kiếm địa điểm ăn uống… như Foody, Lozi; Haravan. Ngoài sự quan tâm của các quỹ ngoại, khối các quỹ nội như FPT Ventures & SeedCom cũng là những đại diện tiêu biểu của quỹ đầu tư khởi nghiệp Việt Nam.
Hình 2: làn sóng khởi nghiệp Việt Nam cũng không thể không nhắc tới các khoản đầu tư của SeedCom
Làn sóng thứ 3 – Mobility & quốc tế hoá
Thế hệ thứ 3 hay thế hệ quốc tế hoá, bùng nổ trong 2014, thế hệ doanh nhân này vươn ra thế giới, cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài để mở rộng thị trường. Chắc hẳn ai cũng nhớ cú “hit” Flappy Bird – ứng dụng được tải về nhiều nhất trên App Store cũng như trên Google Play chỉ trong 26 ngày đã trở thành nguồn cảm hứng cho “thế hệ startup thứ 3” của Việt Nam với mục tiêu hoàn toàn mới: Mobile và quốc tế hoá.
Một số doanh nghiệp sau khi vững vàng tại thị trường trong nước lên kế hoạch bắt đầu mở rộng sang khu vực như Appota (kênh phân phối nền tảng ứng dụng mobile hàng đầu Việt Nam), Topica (tổ hợp giáo dục chuyên cung cấp các dịch vụ hỗ trợ giáo dục và đào tạo trực tuyến chất lượng cao), VNG (với Zalo – ứng dụng nhắn tin- gọi điện trực tuyến), ANTS (được đầu tư bởi FPT Ventures), 1Pay (thuộc MOG).
Ngược lại, một số doanh nghiệp ngay từ đầu đã xác định “đối ngoại” là mục tiêu cho doanh nghiệp mình và đạt thành công tại thị trường quốc tế trước khi quay lại Việt Nam, điển hình như: DotGears (nhà sáng lập Flappy Bird), Not a Basement (với ứng dụng sáng tạo chỉnh sửa ảnh chụp Fuzel), Money Lover (ứng dụng quản lý chi tiêu), Greengar (công ty phát triển phần mềm di động với ứng dụng Whiteboard), JoomlArt.com (kênh phân phối trực tiếp của J.O.O.M., công ty thiết kế và phát triển các ứng dụng web cũng như thương mại điện tử), Triip (website toàn cầu cho phép khách hàng có thể tìm thấy những tour du lịch trải nghiệm và sống như người bản địa), TruePlus (sản xuất và xuất khẩu phần mềm), Beeketing (công cụ giúp người dùng tự thực hiện những chiến dịch marketing một cách đơn giản)
Hoàng Nam Lê – FTI
Tham khảo:
1.       https://www.techinasia.com/comprehensive-on-vietnam-incubator-ecosystem
2.       https://vn.campaign.samsung.com/venturecup/startup-viet-nam-qua-cac-the-he.html
3.       http://www.wsj.com/articles/vietnams-startups-step-to-the-fore-1459814030
4.       http://chungta.vn/tin-tuc/ho-viet/fpt-la-top-bo-ba-ky-tri-cua-san-chung-khoan-viet-50360.html
5.       Lược sử FPT
Tin liên quan: